कसे शिकायचे आहे : इयत्ता सहावी

 

(C) योगेश पाठक

 

सहावीसाठी कृतींचे सात मुख्य पुंज खाली दिले आहेत.
 

पालक व निसर्ग-शिक्षक यांनी शालेय वर्षाच्या सुरूवातीस भेटावे. शाळेचे वार्षिक वेळापत्रक, गावाचे वार्षिक वेळापत्रक (उदा. ऋतू, सुट्या, सण, शेतकाम, सुगीचा व इतर हंगाम), तज्ज्ञांची उपलब्धता, या सर्वांचा विचार करून, या इयत्तेसाठी पर्यावरण शिक्षणाचे एक वार्षिक वेळापत्रक आखावे.

खालील कृती उदाहरणादाखल दिल्या आहेत. पालक व शिक्षक यातून काही कृती कमी करू शकतात, त्या बदलू शकतात, किंवा स्वतःच्या कल्पनाशक्तीने नवीन कृती व उपक्रम यांचा अंतर्भाव करू शकतात.

 

कृतीपुंज १: पृथ्वी, हवामान आणि महासागर विज्ञान

​

प्रकल्प - हवामान नोंदवही: स्थानिक हवामानातील बदल (विशेषतः ऋतू) आणि त्यांचा विविध जीवजातींवर कालांतराने होणारा परिणाम यांचे निरीक्षण करणे, त्यांची नोंद ठेवणे आणि विश्लेषण करणे हा या प्रकल्पाचा उद्देश आहे. विद्यार्थी स्वतःची 'हवामान नोंदवही’ तयार करतील. दर आठवड्याला, ते शाळेजवळ किंवा आपल्या परिसरातील एका विशिष्ट ठिकाणी तापमान, वाऱ्याची दिशा, ढगांचे आच्छादन आणि पर्जन्यमान मोजून त्याची नोंद करतील. ऋतूंनुसार येणारा पाऊस आणि उन्हाळा यांमुळे स्थानिक जलस्रोत आणि पाण्याच्या प्रवाहांत होणाऱ्या बदलांचे ते निरीक्षण करतील. तसेच, याचा परिसंस्थेचे आरोग्य आणि पाण्याच्या प्रवाहावर होणारा परिणाम समजून घेतील. स्थानिक वनस्पती आणि प्राणी (उदा. पक्षी, कीटक, विशिष्ट झाडे) या बदलांना कसा प्रतिसाद देत आहेत, याचीही नोंद घेतील. अनेक महिन्यांच्या कालावधीत, विद्यार्थी माहिती गोळा करून त्याचे विश्लेषण करतील आणि त्यातील विशिष्ट  घटनाक्रम, कल ओळखतील. तसेच, हे कल ऋतूंशी कसे निगडित आहेत यावर चर्चा करतील (ऋतू पृथ्वीच्या अक्षाचा कल आणि तिची कक्षीय गती यांमुळे निर्माण होतात).

​

वर्गातील चर्चा - राष्ट्रीय हवामान आणि ऋतू: देशाच्या विविध भागांत वसंत, उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा यांचा अनुभव कसा घेतला जातो? या ऋतूंमध्ये नद्या, जंगले, गवताळ प्रदेश आणि पर्वत यांसारख्या नैसर्गिक प्रणालींमध्ये काय बदल होतात? ऋतूंनुसार स्वतःला जुळवून घेणाऱ्या जीवजातींची काही प्रमुख उदाहरणे कोणती आहेत? मानवांचे (नैसर्गिक संसाधने आणि शेतीशी संबंधित / पशुपालकांचे) तसेच प्राणी आणि पक्ष्यांचे स्थलांतर का व कसे होते. या सर्व मुद्दयांवर चर्चा करावी, उदाहरणे घ्यावीत.

​

प्रयोग - बरणीतील हवामान: हा प्रयोग म्हणजे 'हरितगृह परिणाम' (greenhouse effect) दाखवणारी एक प्रतिकृती असेल. यात उष्णता धरून ठेवण्यात वायूंची भूमिका समजून घेतली जाईल. लहान गटांमध्ये काम करत, विद्यार्थी दोन सारख्या काचेच्या बरण्या, थर्मामीटर आणि प्रकाशाचा स्रोत यांचा वापर करतील. एक बरणी फक्त तुलनेसाठी वापरली जाईल. दुसऱ्या बरणीत, मुले हरितगृह वयांमधील मुख्य वायू कार्बन डायऑक्साइड (व्हिनेगर आणि बेकिंग सोडा यांच्या अभिक्रियेतून तो मिळेल) हा थोड्या प्रमाणात भरतील. ते दोन्ही बरण्या बंद करून दिव्याखाली ठेवतील आणि ठराविक कालावधीत दोन्ही बरण्यांमधील तापमानातील बदलांची नोंद करतील. या माहितीचा वापर करून ते CO2 सारखे वायू उष्णता कशी धरून ठेवतात हे समजून घेतील. यातून नैसर्गिक आणि मानवनिर्मित हवामान असंतुलनाबद्दल चर्चा होऊ शकते.

​

प्रकल्प - स्थानिक हवामान आणि भूजीवक्षेत्र (Biome) यांचा संबंध: स्थानिक हवामानाचे स्वरूप, तेथील भूगोल यांचा संबंध जागतिक हवामान पट्टे आणि भूजीवक्षेत्र या व्यापक संकल्पनांशी जोडता यावा, यासाठी हा प्रकल्प. स्थानिक नकाशाचा वापर करून, विद्यार्थी प्रथम विविध अधिवास किंवा परिसंस्था ओळखतील. या परिसंस्थांसाठी ते सरासरी तापमान, पर्जन्यमान आणि तेथील प्रमुख वनस्पती व प्राणीजीवन यांची माहिती मिळवतील. त्यानंतर, तापमान पट्टे आणि पर्जन्यमान दर्शवणाऱ्या जागतिक नकाशांचा वापर करून, ते आपल्या स्थानिक निरीक्षणांची तुलना जागतिक भूजीवक्षेत्रांशी (biome) करण्याचा प्रयत्न करतील. यावर वर्गात चर्चा करावी.

 

प्रकल्प - सागरी परिसंस्था अहवाल: विद्यार्थी समुद्र अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी खालील गट तयार करतील: किनारपट्टीची परिसंस्था, खारफुटी वन, पृष्ठभाग आणि पृष्ठभागाजवळील समुद्र, मध्यम खोलीचा समुद्र आणि खोल समुद्र. समुद्राचा आपल्याला दिलेला भाग अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यासाठी ते साहित्य वाचतील आणि तज्ञांच्या मुलाखती घेतील. तापमान, पाण्याच्या स्तंभाचा दाब, सूर्यप्रकाशाची उपलब्धता, वनस्पती आणि प्राणी, त्यांचे जीवनचक्र, वय, अन्नसाखळ्या, अनुकूलन, परस्परावलंबन यावर चर्चा केली जाईल. जागतिक तापमान विभागांमुळे सागरी प्रवाहांची निर्मिती कशी होते हेही समजून घ्या आणि त्याचा संबंध सागरी जीवनाशी जोडा. जलचर प्राण्यांच्या स्थलांतराचाही अभ्यास केला जाऊ शकतो. प्रदूषण आणि जागतिक तापमानवाढीमुळे आपल्या समुद्रांची सध्याची स्थिती समजून घेण्यासाठी वर्तमानपत्र आणि मासिकांमधील लेखांवर संशोधन करा. केलेले काम प्रकल्प अहवाल, ३-डी मॉडेल, रेखाचित्रे इत्यादींच्या स्वरूपात सादर करा आणि वर्गात समजावून सांगा.

 

कृतीपुंज २: संसाधने - द्रव्य आणि ऊर्जा

 

प्रकल्प - ऊर्जा शोध मोहीम: विद्यार्थ्यांना शाळा किंवा परिसरातील ऊर्जेचे विविध स्रोत आणि त्यांचे उपयोग यांचे वर्गीकरण करता आले पाहिजे. त्यांना ऊर्जेच्या स्रोतांची ओळख करून द्या (उदा. नैसर्गिक स्रोतांपासून मिळणारे तेल, जीवाश्म इंधन, नैसर्गिक वायू, सौर ऊर्जा, विद्युत ऊर्जा, स्नायूंची शक्ती, यांत्रिक ऊर्जा, रासायनिक ऊर्जा, जलविद्युत). त्यानंतर विद्यार्थी शाळेची इमारत, शेते, स्थानिक परिसर आणि शहराच्या विविध भागांत फिरून, ऊर्जेचा प्रत्येक प्रकार कुठे कसा वापरला जात आहे आणि त्याचे रूपांतर कसे होत आहे, हे शोधतील व त्याची नोंद करतील. उदाहरणार्थ: छतावरील सोलर पॅनेल, विजेचा स्विच, सायकलची साखळी किंवा टॉर्चमधील बॅटरी. वर्गात ते त्यांच्या निरीक्षणांवर चर्चा करतील; तसेच प्रत्येक स्रोत आणि त्याच्या तंत्रज्ञानाची 'फूटप्रिंट' (पर्यावरणावरील प्रभाव) यावरही चर्चा करतील. यामध्ये त्या तंत्रज्ञानाच्या निर्मितीसाठी लागणारे साहित्य व ऊर्जा आणि त्यातून निर्माण होणारा कचरा यांचाही विचार केला जाईल.

 

प्रकल्प - आपल्या शाळेतला पाण्याचा हिशोब:  या प्रकल्पात विद्यार्थी प्रत्यक्ष निरीक्षण करून पाण्याचा वापर मोजतील, त्याचे विश्लेषण करतील आणि पाणी बचतीचे उपाय सुचवतील. पाण्याचा हिशोब मांडण्यासाठी विद्यार्थी गट तयार करतील. ते नळांमधून वाहणाऱ्या पाण्याचा प्रवाह मोजतील, टॉयलेट फ्लशच्या वापराची संख्या मोजतील आणि सामायिक जागा किंवा क्रीडांगणे यांसारख्या विविध ठिकाणी होणाऱ्या पाण्याच्या वापराचा अंदाज घेतील. पाण्याचा वापर कुठे व कसा होतो, हे दर्शवणारा नकाशा किंवा तक्ता ते तयार करतील. या निष्कर्षांवर आधारित, ते पाण्याची नासाडी कमी करण्यासाठी साधे व अंमलात आणण्याजोगे बदल सुचवणारे एक सादरीकरण तयार करतील. या सर्व कामाचा संबंध 'पाणी हे एक सामायिक आणि मर्यादित संसाधन आहे' या मुख्य संकल्पनेशी जोडावा.

​

प्रकल्प - "याचा पुनर्वापर होतो का?": पुनर्वापर (रिसायकलिंग) होणाऱ्या साहित्याचा प्रवास आणि त्या प्रक्रियेत लागणारी ऊर्जा व द्रव्य समजून घेणे हा याचा उद्देश आहे. विद्यार्थी पुनर्वापर करण्यायोग्य विविध प्रकारचे साहित्य (कागद, प्लास्टिकच्या बाटल्या, प्लास्टिकचे इतर पॅकेजिंग, डबे, पुठ्ठ्याचे बॉक्स, वेष्टने, सेंद्रिय कचरा, कपडे) गोळा करतील. एखाद्या विशिष्ट साहित्याचा 'जीवनप्रवास' (कच्च्या मालापासून अंतिम उत्पादनापर्यंत, त्याचा वापर, संकलन आणि शेवटी पुनर्वापर केंद्रातील रूपांतरण) समजून घेण्यासाठी ते स्थानिक सरकारी अधिकारी (कचरा व्यवस्थापन विभाग), परिसरातील कचरा गोळा करणारे व पुनर्वापर करणारे कामगार, आणि या धंद्यातील छोटे उद्योजक यांच्या मुलाखती घेतील. प्रत्येक टप्प्यावर वापरल्या जाणाऱ्या ऊर्जेची आणि पाण्याची ते नोंद करतील आणि पुनर्वापर प्रक्रियेतील गुंतागुंत दर्शवणारा 'फ्लो चार्ट' (तक्ता) तयार करतील. वर्गात यावर चर्चा केली जाईल.

​

प्रकल्पमालिका - मृदेची ओळख: प्रकल्पांची ही मालिका मृदा आणि सजीवसृष्टी टिकवून ठेवण्यातील मृदेचे महत्व याची ओळख करून देण्यासाठी आहे. विद्यार्थी मृदेच्या विविध नमुन्यांचे विश्लेषण करतील. ते मृदा निर्मिती व धूप (झीज) यांमधील घटक व प्रक्रिया समजून घेतील. केवळ मृदेचा अभ्यास करण्यासाठी क्षेत्रभेटी आयोजित कराव्यात. विद्यार्थी विविध ठिकाणांहून (उदा. जवळचा डोंगर, पाणथळ जागा, जंगल, बाग, खेळाचे मैदान, बांधकाम सुरू असलेली जागा, शेत इत्यादी) मृदेचे नमुने गोळा करतील. काचेच्या बरणीत पाणी वापरून ते या नमुन्यांमधील वाळू, गाळ आणि चिकणमाती यांचे थर वेगळे करतील. तसेच, त्यातील सेंद्रिय घटकांचेही ते निरीक्षण करतील. या प्रत्यक्ष कृतीतून ते नमुन्यांची तुलना करू शकतील. नैसर्गिक तसेच मानवी क्रिया (उदा. झाडे/गवते काढून टाकणे) मृदेची रचना बदलू शकतात व मृदेची धूप घडवून आणू शकतात, यावर चर्चा करावी. प्रकल्पांचा दुसरा संच हा नैसर्गिक कारणांमुळे (उदा. मुसळधार पाऊस) आणि बांधकाम व रस्ते यांसारख्या मानवी क्रियांमुळे मृदेची जी धूप होते त्याचे निरीक्षण करण्यासाठी असेल.

 

कृतीपुंज ३: आपली सामाजिक अन्नसंस्था

​

या कृतींमधून मानवी गरजा, अन्न-प्रणाली आणि समाज यांच्यातील परस्पर-संबंधांचा, पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून अभ्यास करायचा आहे.

​

प्रकल्प - शेतापासून ताटापर्यंत - अन्नाचे स्थानिक जाळे: यात आपण अन्नाचा त्याचे उगमस्थान ते ग्राहक असा प्रवास बघू आणि त्यातील विविध पर्यावरणीय व आर्थिक दुवे समजून घेऊ. प्रत्येक विद्यार्थी किंवा त्यांचा गट एखादा सामान्य खाद्यपदार्थ निवडतील (उदा. धान्य, दूध, भाजीपाला, स्थानिक प्रकारचे ब्रेड/भाकरी, मांस, अंडी इत्यादी). त्या अन्नाचा प्रवास शोधण्यासाठी ते स्थानिक शेतकरी, पशुपालक, विक्रेते आणि कुटुंबातील सदस्यांची मुलाखत घेतील व माहिती मिळवतील. यात समाविष्ट असलेल्या संसाधनांचे आणि श्रमांचे 'जाळे' ते रेखाटतील: उदा. सिंचनासाठी पाणी, वाहतुकीसाठी ऊर्जा, खते आणि शेतकरी, वाहतूकदार व किराणा विक्रेते यांची भूमिका. हा उपक्रम शेती, ऊर्जेचा वापर आणि मानवी व्यवसाय या संकल्पनांशी थेट जोडलेला आहे.

​

प्रकल्प - जंक फूड विरुद्ध सकस अन्न - एक अभ्यास: या प्रकल्पात विद्यार्थ्यांनी विविध खाद्यपदार्थांमधील घटकांचे विश्लेषण करावे आणि प्रक्रिया केलेले व अति-प्रक्रिया केलेले (ultra-processed) अन्न खाल्ले असता त्याचे पर्यावरणीय व आरोग्यावर काय  परिणाम होतात ते समजून घ्यावे. विद्यार्थी घरून प्रक्रिया केलेले आणि न केलेले असे विविध खाद्यपदार्थ किंवा त्यातील घटकांची माहिती/लेबल्स आणतील. ते घटकांचे वर्गीकरण करतील आणि त्यांच्या उगमाबद्दल चर्चा करतील (उदा. मक्याच्या शेतातून मिळणारा कॉर्न सिरप, पामच्या बागांमधून मिळणारे पाम तेल). प्रक्रिया केलेला खाद्यपदार्थ आणि नैसर्गिक/अखंड अन्नपदार्थ (whole food) यांच्यातील घटक, पोषक मूल्ये आणि अंदाजे पर्यावरणीय पदचिन्ह (ecological footprint) यांची तुलना करणारा तक्ता ते तयार करतील. यातून पोषण, जैवविविधता आणि शाश्वत अन्न-निवड यांवर चर्चा घडवून आणता येईल. खनिजे आणि जीवनसत्त्वे असलेल्या संतुलित आहाराबद्दल, तसेच स्थानिक पातळीवर पिकवलेल्या आणि सेंद्रिय अन्नाच्या वापराबाबत चर्चा व्हावी.

​

शेतीच्या इतिहासावर आधारित नाटक: शक्यतो इतिहासतज्ञ, कृषी-शास्त्रज्ञ आणि शेतकरी यांच्या सल्ल्याने शिक्षकांनी हे नाटक लिहावे. ते शेतीमधील महत्त्वाच्या टप्प्यांचा आढावा घेणारे असावे. यात शिकारी-अन्नसंकलक अवस्थेतील अन्न-पिकांची लागवड व वाढीचा शोध; मेसोपोटेमिया, इजिप्त आणि सिंधू संस्कृतींसारख्या स्थिर कृषी-संस्कृती (आणि त्यातील नद्यांची भूमिका); शेतीचा जागतिक प्रसार; विकसित होत गेलेली महत्त्वाची तंत्रज्ञाने; सामाजिक रचना व संस्कृती यांचा शेतीशी असलेला परस्परसंबंध; जगभरात महत्त्वाच्या अन्न-पिकांचा प्रसार; इतिहासातील जमिनीच्या मालकीचे नियम व शेतकऱ्यांवरील कर; आधुनिक शेती व तिचे वितरण; शेतकऱ्यांसमोरील आव्हाने, शेतीमुळे पर्यावरणासमोरील आव्हाने इत्यादींचा समावेश असावा.

​

प्रकल्प - मानवी व्यवसायांची सूची: विविध मानवी व्यवसायांचा संबंध नैसर्गिक संसाधने आणि परिसंस्थांवरील अवलंबित्व यांच्याशी जोडणे हा या प्रकल्पाचा उद्देश आहे. विद्यार्थ्यांना विविध व्यवसायांची यादी दिली जावी (किंवा ते आपल्या आसपासच्या मोठ्या व्यक्तींशी चर्चा करून अशी यादी स्वतः तयार करू शकतात). उदा. शेतकरी, सॉफ्टवेअर डेव्हलपर, बांधकाम कामगार, शिक्षक, बेकर, डॉक्टर, स्वच्छता कर्मचारी, घरकाम करणारी व्यक्ती, परिचारिका, वाहनचालक, कार्यकारी अधिकारी (एक्झिक्युटिव्ह), कॉल सेंटर प्रतिनिधी, मेंढपाळ, चांभार, सुतार, इलेक्ट्रिशियन, पुरोहित इत्यादी. गटांमध्ये काम करून, विद्यार्थी प्रत्येक व्यवसायासाठी 'नैसर्गिक संसाधनांवरील अवलंबित्व' दर्शवणारा तक्ता तयार करतील आणि त्याबाबत संशोधन करतील. यामध्ये आवश्यक नैसर्गिक संसाधने (पाणी, लाकूड, ऊर्जा, धातू इत्यादी), जमिनीचा वापर, व्यवसायात हालचालींची/प्रवासाची आवश्यकता, वापरले जाणारे तंत्रज्ञान व साधने, तसेच निर्माण होणारा कचरा किंवा प्रदूषण या गोष्टींची ओळख करून घेतील. हा प्रकल्प त्यांना केवळ प्राथमिक व्यवसायांच्या पलीकडे जाऊन समाज आणि पर्यावरण यांच्यातील परस्परसंबंध समजून घेण्यास मदत करेल.

 

वर्गात एक अतिरिक्त उपक्रम म्हणून, प्रत्येक विद्यार्थी एखाद्या विशिष्ट व्यवसायातील व्यक्तीची भूमिका साकारून त्या व्यवसायाबद्दल माहिती सांगू शकतो/ते. सध्याच्या व्यवसायांमध्ये त्यांना कोणती अस्थिरता आणि असमानता दिसून येते, तसेच निसर्ग व जमिनीवर त्यांचे काय परिणाम होतात, यावर चर्चा करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहित केले पाहिजे. हे चर्चासत्र अशा प्रकारे घडवून आणले जावे की हे परिणाम आणि विसंगती कमी करण्यासाठी आपण आपल्या व्यवसायांमध्ये कसा बदल घडवून आणू शकतो, याबद्दल विचार करण्यास चालना मिळावी.

 

कृतीपुंज ४: प्रत्यक्ष कृतीतून जैवविविधता अभ्यास

​

हा कृतीपुंज स्थानिक प्रजातींचे पद्धतशीर निरीक्षण, सविस्तर व मुद्देसूद माहिती लिहिणे, आणि वर्गीकरण करणे या कौशल्यांसाठी आहे.

​

प्रकल्प - परिसरातील जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वर्गीकरण: या प्रकल्पात विशिष्ट क्षेत्रातील प्रजातींची नोंद आणि वर्गीकरण करायचे आहे, ज्यामुळे वैज्ञानिक निरीक्षण पद्धतीची समज विकसित होईल. विद्यार्थी लहान गटांमध्ये काम करतील आणि त्यांना शाळेच्या आवारातील किंवा परिसरातील एखादा विशिष्ट भाग (उदा. बागेतील वाफा, गवताचा पट्टा, एखादे झाड किंवा इतर नैसर्गिक अधिवास) नेमून दिला जाईल. भिंग आणि मार्गदर्शिक पुस्तिका (ओळख पटवण्यासाठी दिलेल्या) यांसारख्या साध्या साधनांचा वापर करून, ते जास्तीत जास्त वनस्पती आणि प्राणी प्रजाती शोधण्याचा प्रयत्न करतील, जमल्यास त्यांचे फोटो काढतील आणि त्यांची नोंद ठेवतील. आपल्या निरीक्षणांची नोंद ठेवण्यासाठी ते एका नोंदवही वापरतील. जमल्यास त्यामध्ये वैज्ञानिक नावांचाही समावेश करावा (यासाठी प्राध्यापक किंवा स्थानिक जीवशास्त्रज्ञांची मदत घ्यावी).

 

प्रयोग - वनस्पतींमधील वाढ, अन्नग्रहण, श्वसन आणि उत्सर्जन यांचे निरीक्षण: यात काही पारंपरिक प्रयोगांचा समावेश आहे, जसे की वनस्पतींना पाण्याची गरज, सेंद्रिय पोषक घटकांसह (आणि त्याशिवाय) होणारा वनस्पतींच्या वाढीचा दर, वनस्पतींचे श्वसन इत्यादी. शिक्षकांनी या प्रयोगांबाबतची सविस्तर माहिती मिळवून विद्यार्थ्यांना ते प्रयोग करण्यास मदत करावी.

​

सस्तन प्राण्यांमधील वाढ, अन्नग्रहण, श्वसन आणि उत्सर्जन यांचे निरीक्षण: या सत्रात विद्यार्थी मानवी बाळ, शालेय वयातील मूल, प्रौढ व्यक्ती, तसेच कुत्र्याचे पिल्लू/मांजरीचे पिल्लू/वासरू आणि पूर्ण वाढ झालेले कुत्रे/मांजरी/गायी इत्यादींमधील वरील बाबींचे निरीक्षण करून त्यांची नोंद ठेवू शकतात. असे निरीक्षण दर ७ किंवा १५ दिवसांनी करावे व नोंदी ठेवाव्या. उदा. उंची/लांबी, वजन, शारीरिक क्षमता, अन्नाची गरज, वर्तन, कौशल्ये. यांची वर्गात चर्चा करावी.

​

पक्ष्यांमधील वाढ, अन्नग्रहण, श्वसन आणि उत्सर्जन यांचे निरीक्षण: पक्ष्यांची घरटी शोधा आणि पिल्लांची वैशिष्ट्ये, वर्तन व त्यांची अन्नाची गरज समजून घेण्यासाठी दुरून त्यांचे निरीक्षण करा. पालकांनी आणलेले अन्न आणि त्यांना अन्न दिवसातून किती वेळा भरवावे लागते यांकडे लक्ष द्या. पिल्लांची वाढ बघा. सर्व नोंदी ठेवा. यांची वर्गात चर्चा करावी.

 

बेडकांचे जीवनचक्र: पावसाळ्यात बेडकांच्या जीवनचक्रातील विविध टप्प्यांचे निरीक्षण करा, त्यांची चित्रे काढा आणि नोंद ठेवा. पूर्ण वाढ झालेले बेडूक कीटक खातानाचे निरीक्षण करा. यांची वर्गात चर्चा करावी.

​

प्रजनन आणि पिल्लांचा जन्म यांचे निरीक्षण: शक्य असल्यास, पक्ष्यांची अंडी उबण्याची प्रक्रिया किंवा गाय/घोडा/हत्ती/मांजर यांसारख्या सस्तन प्राण्यांनी पिल्लाला जन्म देण्याची घटना पहा. मांजर आणि कुत्रे यांसारख्या पाळीव प्राण्यांच्या प्रसूतीनंतरच्या देखभालीमध्ये सहभाग घ्या. संबंधित माहितगार व्यक्तीला प्रश्न विचारावे.

​

वनस्पतीच्या भागांशी संबंधित प्रयोग: उदाहरणे (अशा प्रयोगांसाठी लागणारे साहित्य सर्वत्र उपलब्ध आहे)

o रंगीत पाण्याचा वापर करून खोड मुळांपासून ते पाने आणि फुलांपर्यंत पाणी (आणि पोषक तत्वे) कसे वाहून नेते याचे निरीक्षण करणे.

o अंकुरण आणि वनस्पतीच्या सुरुवातीच्या वाढीचे निरीक्षण करणे, ज्यामध्ये बी आणि मुळांच्या उगवण्यावर लक्ष केंद्रित करावे.

o वनस्पतीच्या पानांमध्ये असलेली क्लोरोफिलसारखी विविध रंगद्रव्ये समजून घेण्यासाठी करण्यासाठी पर्ण-वर्णलेखन प्रयोग

o प्रकाशानुवर्तन दर्शवणारा एक प्रयोग: ही वनस्पतीची प्रकाश स्रोताकडे वाढण्याची आणि वाकण्याची प्रवृत्ती आहे.

​

प्रकल्प व क्षेत्रभेटी - परिसंस्थेच्या आरोग्याची तपासणी: यामध्ये प्रथम स्थानिक परिसंस्थेच्या (उदा. जलाशय) आरोग्याचे मूल्यांकन करण्यासाठी काही सोप्या चाचण्यांची ओळख करून दिली जाईल. निदर्शक प्रजाती म्हणजे काय ते समजावले जाईल. जर जवळपास तलाव किंवा ओढा असेल, तर विद्यार्थी तेथील पाण्याची गुणवत्ता तपासू शकतात. ते पाण्याचे नमुने गोळा करून pH, पाण्यात विरघळलेला ऑक्सिजन आणि इतर मापदंड मोजण्यासाठी खास तयार केलेल्या पट्टया वापरता येतील. काही अपृष्ठवंशीय प्राणी पाण्याच्या गुणवत्तेचे प्रमुख निदर्शक आहेत, त्यांचा ते शोध घेऊ शकतात. जलाशयाचा 'आरोग्य स्कोअर’ निश्चित करण्यासाठी एक संदर्भ तक्ता दिला असेल, त्याच्या आधारे जलाशयाचे आरोग्य कसे आहे ते सांगावे. ते चांगले नसेल तर सुधारता कसे येईल याबद्दल चर्चा करावी. मानवी कृती आणि या परिसंस्थेचे आरोग्य यांचा संबंध काय आहे त्याबद्दल विचार करावा.

 

कृतीपुंज ५ : इतिहासाचा अभ्यास – प्रणाली सिद्धांताच्या दृष्टीकोनातून

​

हे उपक्रम विद्यार्थ्यांना मानवी संस्कृती आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा सर्वंकष विचार करण्यास प्रवृत्त करतात.

​

प्रकल्प - 'संस्कृतीचा ऱ्हास' या विषयावरील भूमिका-अभिनय: हा प्रकल्प हवामान, पाणी आणि मृदा यांसारखे पर्यावरणीय घटक संस्कृतींच्या ऱ्हासास कशा प्रकारे कारणीभूत ठरू शकतात, हे समजून येण्यास मदत करेल. यात विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये विभागले जाईल आणि प्रत्येक गट एका प्राचीन संस्कृतीचे (उदा. माया संस्कृती, सिंधू संस्कृती, मेसोपोटेमिया, इजिप्त, ईस्टर आयलंड) प्रतिनिधित्व करेल. त्यांना त्यांच्या संस्कृतीचा उदय, भौगोलिक स्थान, पर्यावरणीय पैलू, संसाधने, तंत्रज्ञान व संसाधनांच्या मर्यादा आणि इतर प्रमुख वैशिष्ट्ये यांची माहिती दिली जाईल (त्यांनी मोठ्यांना प्रश्नोत्तरे करुन ही माहिती मिळवायची आहेत). त्यानंतर शिक्षक एखादे आव्हान किंवा पर्यावरणीय संकट (उदा. दीर्घकाळ पडलेला दुष्काळ, जमिनीची क्षारता वाढणे) याबद्दल सांगतील. प्रत्येक गटाला आपल्या संस्कृतीचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी आपल्या ज्ञानाचा वापर करून एक उपाययोजना किंवा धोरण आखावे लागेल. त्यासाठी चर्चा करावी. हे सर्व त्यांनी एका नाटकाच्या स्वरूपात सादर करावे. समाज पर्यावरणावर कसा अवलंबून असतो आणि पर्यावरणावर कसा प्रभाव पाडतो, याबद्दल चिकित्सक विचार करण्यास हा प्रकल्प प्रोत्साहन देतो. या उपक्रमानंतर खालील मुद्द्यांवर वर्गात चर्चा केली जावी:

o               भूतकाळातील संस्कृतींचा उदय आणि ऱ्हास

o               संस्कृतींचे परिसंस्था-आरोग्य आणि निसर्गाचा समतोल यावर अवलंबून असणे

o               संस्कृतीसमोरील हवामान, पाणी आणि मृदाविषयक आव्हाने

o               वरील मुद्द्यांच्या आधारे आपल्या सध्याच्या संस्कृतीविषयी चर्चा

 

प्रकल्प - एका (स्थानिक) नदीची गोष्ट: विद्यार्थ्यांनी एखाद्या स्थानिक नदीचा (ते शक्य नसल्यास प्रादेशिक किंवा राष्ट्रीय नदीचा) ऐतिहासिक आणि पर्यावरणीय प्रवास समजून घ्यावा आणि तिचा भूतकाळ, तिचे वर्तमान व तिचे भविष्य यांचा परस्परसंबंध जोडावा. यामध्ये नदीचा नैसर्गिक प्रवाह, तिच्या भोवतालची जैवविविधता, तिच्या काठावर वसलेल्या मानवी संस्कृती, मानवी हस्तक्षेपामुळे (उदा. धरणे, प्रदूषण, सांडपाणी-मैला वाहन, सुशोभीकरण प्रकल्प, व्यापार, पाणीपुरवठा इत्यादी) कालांतराने नदीत झालेले बदल यांचा समावेश असेल. ते एक 'दृश्य-कालरेषा'  किंवा सविस्तर नकाशा तयार करतील, ज्यामध्ये महत्त्वाच्या ऐतिहासिक घटना आणि त्यासोबत झालेले पर्यावरणीय बदल दर्शवले जातील. भूगोल, इतिहास, मानवी जीवन, आणि पर्यावरणशास्त्र यांचा मेळ घालणारी ही कृती, एखादी नैसर्गिक परिसंस्था मानवी संस्कृतीचे प्रतिबिंब असू शकते, हे सांगते.

 

प्रकल्प - कचऱ्याचे पुरातत्वशास्त्र: या प्रकल्पामध्ये मानवी उपभोग आणि संसाधनांचा वापर समजून घेण्यासाठी वैयक्तिक किंवा घरगुती कचऱ्याचे विश्लेषण करायचे आहे. विद्यार्थ्यांना एका दिवसाचा किंवा आठवडाभराचा घरगुती कचरा गोळा करून त्याचे वर्गीकरण करण्यास सांगावे. ते कचऱ्याचे विविध प्रकारांमध्ये (उदा. प्लास्टिक, कागद, सेंद्रिय कचरा, धातू) वर्गीकरण करतील आणि प्रत्येक प्रकारच्या कचऱ्याचे वजनही करतील. त्यानंतर, या माहितीचा वापर करून ते आपल्या कुटुंबाचे एकंदर ‘कचरा-पदचिन्ह’ काय आहे, इतरांचे काय आहे, याबद्दल विचार करतील. आपली संस्कृती संपेल व नंतर भविष्यातील पुरातत्व-शास्त्रज्ञांना आपला कचरा उत्खननात सापडेल तेव्हा त्यांना काय वाटेल असा प्रश्न वर्गास विचारावा. कचरा कमी करण्याचे उपाय आणि शाश्वत उपभोग-जीवनशैली यांवर चर्चा करावी.

 

कृतीपुंज ६: कला आणि निसर्गसौंदर्य

​

प्रकल्प - निसर्गातील रचना आणि पोत: इयत्ता ५ वी मधील निसर्गातील रचना, पोत, आणि आकार यांचे निरीक्षण व अभिव्यक्ती करण्याची कृती या वर्षीही सुरू ठेवावी, परंतु यावेळी विविध साधनांचा वापर करावा. निसर्गात फिरताना विद्यार्थ्यांनी किमान पाच प्रकारचे नमुने (उदा. पानांच्या शिरा, झाडाची साल, शंख-शिंपल्यांवरील सर्पिलाकार रेषा) आणि पोत (खरखरीत, गुळगुळीत, खडबडीत) शोधून त्यांची नोंद करावी. वर्गात परतल्यावर, एखादी रचना आणि एखादा पोत निवडून चारकोल, जलरंग किंवा चिकणमाती यांसारख्या साहित्याचा वापर करून त्यांची प्रतिकृती तयार करावी. हा प्रकल्प बारकाईने निरीक्षण करण्यास आणि निसर्गातील गुंतागुंतीच्या / नाजूक / सूक्ष्म तपशीलांची नोंद घेण्यासाठी उपयुक्त आहे.

​

कृती - पाण्याच्या थेंबाचा प्रवास: या उपक्रमाद्वारे जलचक्र आणि परिसंस्थेमधून होणारा पाण्याचा प्रवास सर्जनशीलपणे मांडता येईल. प्रत्येक विद्यार्थ्याला कागदाचा एक मोठा तुकडा द्या. त्यावर त्यांना खालील कथेचा क्रम दर्शवणारा आराखडा द्या किंवा तोंडी सांगा. त्यांनी स्वतःला पाण्याचा एक थेंब मानून, परिसंस्थेच्या विविध भागांमधून होणारा त्याचा प्रवास—उदा. ढगातून नदीत, तिथून एखाद्या वनस्पतीमध्ये आणि पुन्हा वातावरणात—चित्रांच्या माध्यमातून मांडायचा आहे. ही कथा सांगण्यासाठी चित्रे आणि छोटी वाक्ये वापरावी. यामुळे त्यांना जलचक्रातील परस्पर-संबंध समजतील आणि त्यांचे महत्त्व कळेल.

​

प्रकल्प - वनस्पती-विषयक कला-नोंदवही: हा उपक्रम पद्धतशीर निरीक्षण आणि चित्रकलेद्वारे स्थानिक वनस्पती-सृष्टीचे तपशील व सौंदर्य टिपण्यासाठी आहे. यात विद्यार्थ्यांना वनस्पतींचे शास्त्रीय व कलात्मक चित्रण या कलेची ओळख करून दिली जाईल. प्रत्येकाला वनस्पतीचा एखादा नमुना (उदा. पान किंवा फूल) आणि भिंग द्यावे. ते त्यातील प्रत्येक तपशील—उदा. शिरा, कडा, देठ, रंग आणि पोत—याचे नीट निरीक्षण करतील. पेन्सिल आणि रंगीत पेन्सिल/खडू यांचा वापर करून, ते आपल्या नोंदवहीत त्या नमुन्याचे तपशीलवार चित्र काढतील आणि महत्त्वाची वैशिष्ट्ये नोंदवतील. या प्रकल्पातून वैज्ञानिक निरीक्षण, वर्गीकरण आणि कलात्मक अभिव्यक्ती यांचा मेळ घालता येईल .

इयत्ता ५ वी मध्ये उल्लेख केलेला "साहित्यातील निसर्ग"  हा उपक्रम या वर्षीही सुरू ठेवावा.

 

कृतीपुंज ७: संकीर्ण प्रकल्प

​

वर्षअखेरीस घ्यायच्या या अंतिम गटात थोड्या मोठ्या प्रकल्पांचा समावेश आहे. यांत सर्व वेगवेगळ्या शैक्षणिक घटकांचा, संकल्पनांचा एकत्र वापर करायचा आहे.

​

प्रकल्प - "शाश्वत शहर/गाव" : आमच्या सूचना/कल्पना

• उद्देश: शाश्वत वस्तीची रचना करण्यासाठी ऊर्जा, द्रव्य, पाणी आणि जैवविविधता यांबाबतच्या ज्ञानाचा वापर करणे.

• वर्णन: विद्यार्थ्यांना गटांमध्ये काम करायला सांगा. त्यांना  जमिनीचा एक काल्पनिक भूखंड आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांची यादी द्या. त्यांनी एका लहान, शाश्वत शहराची/गावाची रचना करण्याचे काम करायचे आहे. त्यांच्या आराखड्यात शाश्वत व संयमित ऊर्जा प्रणाली, निसर्गाभिमुख जलव्यवस्थापन योजना, कचरा व्यवस्थापन प्रणाली आणि जैवविविधतेसाठी हरित क्षेत्रांचा समावेश असावा. प्रकल्प झाल्यावर ते त्यांचा आराखडा सादर करतील आणि त्यामागील हेतू व पर्यावरणीय तत्त्वे स्पष्ट करतील.

​

प्रकल्प - शाळेतील बाग: वर्षभर चालणारी प्रयोगशाळा

• उद्देश: शाश्वत शेती आणि स्थानिक अन्न प्रणालीचा प्रत्यक्ष अनुभव घेणे.

• वर्णन: शाळेतील बाग हा वर्षभर चालणारा प्रकल्प आहे. विद्यार्थी प्रत्येक टप्प्यावर यात सहभागी असावेत: माती तयार करणे, विविध पिके लावणे व सांभाळणे, पाण्याचा वापर तपासणे आणि तिथे येणाऱ्या कीटक व पक्ष्यांचे निरीक्षण करणे. त्यांनी शेतीसाठी  वापरलेली ऊर्जा आणि साहित्य (उदा. पाणी, स्थानिक वाणांचे बियाणे, ओल्या कचऱ्यापासून बनवलेले कंपोस्ट खत) यांची नोंद ठेवावी आणि उत्पादनाचा हिशोब करावा. हा प्रकल्प माती, पाणी, शेती, अन्नाची गरज, ऊर्जा आणि जैवविविधता या संकल्पनांचा अतिशय सुसूत्रपणे मेळ घालतो.