कसे शिकायचे आहे : इयत्ता चौथी
 

 

योगेश पाठक

 

 

चौथीसाठी कृतींचे पाच मुख्य पुंज खाली दिले आहेत.
 

पालक व निसर्ग-शिक्षक यांनी शालेय वर्षाच्या सुरूवातीस भेटावे. शाळेचे वार्षिक वेळापत्रक, गावाचे वार्षिक वेळापत्रक (उदा. ऋतू, सुट्या, सण, शेतकाम, सुगीचा व इतर हंगाम), तज्ज्ञांची उपलब्धता, या सर्वांचा विचार करून, या इयत्तेसाठी पर्यावरण शिक्षणाचे एक वार्षिक वेळापत्रक आखावे.

खालील कृती उदाहरणादाखल दिल्या आहेत. पालक व शिक्षक यातून काही कृती कमी करू शकतात, त्या बदलू शकतात, किंवा स्वतःच्या कल्पनाशक्तीने नवीन कृती व उपक्रम यांचा अंतर्भाव करू शकतात.

 

 

कृतीपुंज १: सजीव सृष्टीची जवळून ओळख

 

या कृतीपुंजातून सजीवांचे निरीक्षण आणि वर्गीकरण करण्याच्या मूलभूत संकल्पनांची ओळख करून द्यावी. यातील बहुतांश कृती प्रत्यक्ष निरीक्षणावर आधारित आहेत. त्यातून चौथीच्या विद्यार्थ्यांमध्ये प्रयोगांची आखणी, निरीक्षणांची नोंद आणि काही प्रमाणात विश्लेषण करणे या क्षमतांचा वापर व विकास होईल.

 

"सजीव विरुद्ध निर्जीव" शोध-मोहीम (Scavenger Hunt): या उपक्रमाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना विविध वस्तूंचे निरीक्षण करून सजीव आणि निर्जीव गोष्टींमधील फरक ओळखण्यास मदत करणे हा आहे. विद्यार्थ्यांना सजीवांच्या वैशिष्ट्यांची एक यादी द्या (उदा. हालचाल करणे, वाढ होणे, अन्नग्रहण करणे, प्रजनन). ठरवून दिलेल्या मोकळ्या जागेत किंवा वर्गात त्यांना १० वस्तू शोधायला सांगा. त्यांचे सजीव किंवा निर्जीव असे वर्गीकरण करून प्रत्येकासाठी एक साधे कारण द्या. यात अधिक खोली आणण्यासाठी, ते मानवनिर्मित वस्तूंचे (उदा. झाडापासून बनवलेली लाकडी खुर्ची) निरीक्षण करू शकतात; याचा 'मानवाने निसर्गाला कसे वापरले आहे' या संकल्पनेशी संबंध जोडता येईल.

 

वनस्पतींचे प्रकार - क्षेत्रभेट: या भेटीदरम्यान, उंच झाडे, मध्यम उंचीची झाडे, झुडपे, लहान वनस्पती (herbs), वेली/आरोहक (creepers/climbers) आणि गवत यांसारख्या विविध वनस्पतींच्या निरीक्षणावर लक्ष द्या. त्यांच्या वैशिष्ट्यांवर प्राथमिक चर्चा करा.

 

वर्गातील चर्चा – वनस्पती समुदाय: वनस्पती समुदाय (plant communities) या संकल्पनेवर चर्चा करा आणि स्थानिक परिसंस्थेतील स्पष्ट उदाहरणे द्या. शक्य असल्यास, वरील क्षेत्रभेटीदरम्यान अशा समुदायाचे प्रत्यक्ष दर्शन घडवा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण - उंच/मोठी झाडे: विद्यार्थ्यांना झाडांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – मध्यम उंचीची झाडे: विद्यार्थ्यांना झाडांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – मध्यम उंचीची झाडे: विद्यार्थ्यांना झाडांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – झुडपे (shrubs): विद्यार्थ्यांना झाडांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – लहान वनस्पती (herbs): विद्यार्थ्यांना झाडांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – तृणे/गवते: विद्यार्थ्यांना त्यांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – वेली: विद्यार्थ्यांना त्यांची रचना, विविध भाग, हालचाल, अधिवास, जीवनचक्र व प्रजनन, ऋतूंनुसार होणारे बदल आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांचे निरीक्षण व नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

वृक्ष-वृत्तांत: या उपक्रमात विद्यार्थ्यांनी एखाद्या उंच किंवा मध्यम उंचीच्या झाडाचे दीर्घ कालावधीमध्ये पद्धतशीरपणे निरीक्षण करावे, नोंदी ठेवाव्यात; यामुळे त्या झाडाचे जीवन आणि त्याचे परिसरातील/परिसंस्थेतील स्थान यांविषयीची सखोल समज येईल. प्रत्येक विद्यार्थी किंवा विद्यार्थ्यांचा छोटा गट शाळेच्या आवारातील किंवा जवळच्या उद्यानातील एखादे विशिष्ट उंच किंवा मध्यम झाड अभ्यासासाठी निवडेल. काही महिन्यांच्या कालावधीत ते त्या झाडाची पाने, खोड, फुले/फळे, त्यावर राहणारे प्राणी-पक्षी आणि ऋतूंनुसार होणारे बदल यांची नोंद ठेवणारी निरीक्षण-वही तयार करतील. तसेच, ते त्या झाडाची आणि त्याच्या विविध भागांची चित्रे किंवा आकृत्याही काढू शकतात.

 

प्राण्यांच्या विविध गटांचा अभ्यास करण्यासाठी क्षेत्रभेट: या भेटीदरम्यान पक्षी, सस्तन प्राणी, कीटक, साप, उभयचर या प्रमुख गटांचे निरीक्षण करा. त्यांच्या वैशिष्ट्यांवर प्राथमिक स्तरावर चर्चा करा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – सस्तन प्राणी : विद्यार्थ्यांना सस्तन प्राण्यांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – मासे : विद्यार्थ्यांना माश्यांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – कीटक : विद्यार्थ्यांना कीटकांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – पक्षी : विद्यार्थ्यांना पक्ष्यांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – साप, सरीसृप, आणि कृमी: विद्यार्थ्यांना त्यांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

क्षेत्रभेट आणि वर्गातील चर्चा - सखोल निरीक्षण – उभयचर: विद्यार्थ्यांना त्यांची शारीरिक रचना, हालचाल, अन्न, अधिवास व परिसंस्था, जीवनचक्र, ऋतूंनुसार होणारे अनुकूलन, स्थलांतर, प्रजनन, पिल्लांचे संगोपन आणि उत्क्रांतीविषयक पैलू यांची नोंद करण्यास व त्यांची चित्रे काढण्यास सांगा.

 

पक्षी आणि कीटक-निरीक्षण मंडळ: या उपक्रमाचा उद्देश विद्यार्थ्यांना स्थानिक प्राणीसृष्टीचे त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात बारकाईने निरीक्षण करण्यास शिकवणे हा आहे. हा उपक्रम दर आठवड्याला ३०-६० मिनिटांसाठी नियमितपणे राबवता येईल. विद्यार्थ्यांनी दुर्बीण आणि 'फील्ड गाइड'चा (निरीक्षण मार्गदर्शिकेचा) वापर करून स्थानिक पक्षी व कीटक ओळखायचा  प्रयत्न करावा. त्यांनी परिसरात आढळणाऱ्या प्रजातींचा एक तक्ता तयार करावा आणि त्यामध्ये संबंधित प्राण्यांचा अधिवासही नोंदवावा (उदा. "कडुनिंबाच्या झाडावर चिमणी"). या उपक्रमामुळे प्राण्यांना ओळखण्याचे कौशल्य विकसित होण्यासही मदत होईल.

 

क्षेत्रभेट - मुंग्या आणि मधमाश्यांच्या वसाहती: सामाजिक सहकार्य/ प्रक्रिया /वास्तूरचना असलेल्या स्थानिक प्राणी-समुदायांबाबत अभ्यास सहल आणि वर्गात चर्चा आयोजित करणे.

 

 

कृतीपुंज २: परिसंस्था आणि त्यातील आपले स्थान

 

 

हा कृतीपुंज वैयक्तिक सजीवांकडून व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय दृष्टिकोनाकडे वाटचाल करतो.

 

 

उपक्रम - जिल्ह्याचा परिसंस्था नकाशा​: सगळ्यांनी वर्गात मिळून काही पालक, शिक्षक आणि वर्तमानपत्रे व पाठ्यपुस्तकांमधील माहितीच्या आधारे 'जिल्ह्याचा परिसंस्था नकाशा' तयार करा (स्थानिक परिसंस्थांमध्ये नद्या, जंगले, गवताळ प्रदेश, पाणथळ जागा इत्यादींचा समावेश असेल). वर्गात यावर चर्चा करा.

 

राज्य पातळीवरही असाच प्रयत्न करा – मात्र तो परिपूर्ण असण्याची गरज नाही.

 

वर्गातील चर्चा – स्थानिक निसर्ग-माणूस संबंध: आपले शहर आणि आसपासच्या परिसरातील मानवी वस्ती व नैसर्गिक परिसंस्था; मानवी जीवन, शेती, अर्थव्यवस्था आणि निसर्ग-केंद्रित व्यवसाय यांचा निसर्गाशी असलेला संबंध.

 

जिल्हा पातळीवरही असाच प्रयत्न करा.

 

उपक्रम - 'निसर्ग-केंद्रित' व्यवसायाचा अभ्यास: काही मानवी व्यवसाय स्थानिक परिसंस्थेशी थेट कसे जोडलेले असतात, हे समजून घेण्यासाठी हा उपक्रम आहे. प्रत्येक विद्यार्थी किंवा विद्यार्थ्यांचा छोटा गट त्यांच्या राज्यातील/जिल्ह्यातील निसर्गावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असलेला एखादा व्यवसाय निवडेल (उदा. शेती, मासेमारी, मधमाशी पालन, वन-उद्योग). हे काम कोठे केले जाते (राज्य/जिल्ह्याच्या नकाशावर त्याचे स्थान दर्शवणे), त्यासाठी कोणता कच्चा माल वापरला जातो आणि परिसंस्थेवर होणारा थेट परिणाम काय आहे, याचे ते संशोधन करतील. हे संशोधन पोस्टर, संक्षिप्त अहवाल किंवा ५ मिनिटांचे सादरीकरण या स्वरूपात सादर करावे यामुळे त्यांच्यात 'कारण आणि परिणाम' यांचा संबंध जोडण्याची क्षमता विकसित होईल.

 

वर्गातील चर्चा - निसर्गावर मानवाचा होणारा परिणाम: वरील दोन कृतीच्या आधारे, निसर्गावर मानवाकडून होणाऱ्या विविध सकारात्मक/नकारात्मक परिणामांवर प्राथमिक चर्चा करा. मानवाने सजीव आणि निर्जीव (उदा. विविध पदार्थ/साहित्य) घटकांमध्ये कसे बदल घडवून आणले आहेत आणि निसर्गात असंतुलन निर्माण केले आहे का, यावर चर्चा करा. अशा असंतुलनाची उदाहरणे द्या. मानवी संस्कृती आणि वाढत्या लोकसंख्येमुळे जमिनीच्या वापरात होणाऱ्या बदलांवर प्राथमिक चर्चा करा.

 

एखाद्या क्षेत्राच्या 'बदलापूर्वीच्या आणि नंतरच्या' उपग्रह प्रतिमा शिक्षकाने मिळवायचा प्रयत्न करावा.  बदल होत असलेल्या मोठ्या नैसर्गिक क्षेत्राच्या 'जमीन वापर/जमीन प्रकार' नकाशाद्वारेही हे स्पष्ट करता येईल.

 

 

​

कृतीपुंज ३: पर्यावरणावर होणारा मानवी परिणाम

 

हा कृतीपुंज मानवी उपभोग आणि त्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम या संकल्पनांवर लक्ष केंद्रित करतो.

 

प्रकल्प - "आपल्या अन्नाचा प्रवास" : शिक्षकाचे विचार आणि स्थानिक पर्यावरण यांच्यानुसार या प्रकल्पाचे स्वरूप वैविध्यपूर्ण असू शकते. उदा. ग्रामीण भागात, शेते आणि तेथील अन्न-पिकांचे प्रत्यक्ष निरीक्षण व त्यांची नोंद करणे हे होऊ शकते; तर शहरी भागात, जिथे अन्नाचा सर्वाधिक वापर होतो, तिथे अन्नाचे वितरण, प्रक्रिया किंवा पॅकेजिंग, विक्री यांचे निरीक्षण करण्यावर भर दिला जाऊ शकतो. एक गोष्ट मात्र नक्की: या प्रकल्पात स्थानिक भागातील अन्नाचे आणि बियाण्यांचे वैविध्य, त्यांचे नकाशे तयार करणे आणि स्वतःच्या घरी व आसपासच्या परिसरात (लागू असल्यास रेस्टॉरंट्ससह) सेवन केल्या जाणाऱ्या अन्नाचे सर्वेक्षण यांचा समावेश असावा.

 

"माझ्या राज्यातील पिके" आणि "माझ्या देशातील पिके" दर्शवणारे नकाशे: शिक्षकांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि स्वतः माहिती गोळा करून, विद्यार्थी कोऱ्या नकाशांवर विविध ठिकाणी घेतली जाणारी पिके दर्शवू शकतात.

 

प्रकल्प - "आपल्या कपड्यांचा प्रवास": पारंपारिक आणि आधुनिक कपड्यांच्या निर्मितीसाठी लागणाऱ्या सर्व कच्च्या मालाची माहिती शोधण्यासाठी विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहित करा. नैसर्गिक आणि कृत्रिम कच्च्या मालाचे नमुने घेऊन, ते कोठून येतात याचा शोध घेण्यास त्यांना सांगा. कच्च्या मालाचे कपड्यांमध्ये रूपांतर होण्याच्या विविध टप्प्यांबद्दल विद्यार्थी संशोधन करू शकतात किंवा घरातील मोठ्यांना विचारू शकतात. कापूस, लोकर, कृत्रिम धागे यांसारखा  कच्चा माल आणि त्यापासून बनवलेले कपडे वर्गात आणा. कपड्यांचे विविध पैलू आणि फायदे यांवर चर्चा करा. त्यानंतर, आजच्या वस्त्रोद्योगातील पुरवठा आणि वितरण साखळीबद्दल प्राथमिक स्तरावर समज विकसित करण्याचा प्रयत्न करा. या साखळीतील यंत्रसामग्री आणि हाताने वापरली जाणारी साधने यांवर थोडी चर्चा करा.

 

वरील प्रकल्पाला एक पर्याय म्हणून "माझ्या टी-शर्टचे जीवनचक्र" (The Lifecycle of My T-Shirt) हा प्रकल्प करता येईल: यामुळे कपड्यांच्या एका सामान्य वस्तूचा कच्च्या मालापासून ते ती टाकून देईपर्यंतचा प्रवास समजण्यास मदत होईल आणि त्यातील संसाधने व मानवी प्रक्रियांची माहिती मिळेल. प्रत्येक विद्यार्थी किंवा गट कपड्यांची एक वस्तू निवडेल आणि तिच्या कच्च्या मालाविषयी (उदा. कापूस, पॉलिस्टर) संशोधन करेल.  मुले  "जीवनचक्राची" आकृती तयार करतील, ज्यामध्ये वनस्पती किंवा रसायनापासून कारखान्यापर्यंत, तिथून दुकानापर्यंत, नंतर स्वतःच्या कपाटापर्यंत आणि शेवटी कचरा डेपो किंवा पुनर्प्रक्रिया केंद्रापर्यंतचा प्रवास दर्शविला जाईल. या प्रकल्पात निसर्गावर प्रत्येक टप्प्याचा होणारा परिणाम - जसे की कापूस शेतीमध्ये पाण्याचा वापर किंवा कारखान्यातील उत्पादनामुळे होणारे प्रदूषण – या चर्चेचाही समावेश असेल.

 

प्रकल्प - “आपले पाणी”: हा प्रकल्प म्हणजे प्रत्यक्षात अनेक उपक्रमांची मालिका असू शकते; यात घरातील पाण्याचा प्राथमिक लेखाजोखा/ताळेबंद घेणे, पाणी वाया जाण्याची कारणे शोधणे इत्यादींचा समावेश असेल.

 

एका आठवड्यासाठी, विद्यार्थ्यांना त्यांच्या घरातील पाण्याचा वापर आणि अपव्यय (उदा. दात घासणे, आंघोळ करणे, टॉयलेट फ्लश करणे यासाठी) याची नोंद करण्याचे काम दिले जाईल. त्यानंतर, ते त्यांच्या पाण्याच्या वापराचे दृश्य स्वरूप दर्शवणारा एक साधा तक्ता तयार करतील. वर्गात ते पाण्याच्या वापरावर चर्चा करतील आणि पाणी वाचवण्याचे साधे उपाय सुचवतील; तसेच वैयक्तिक वापराचा संबंध अभ्यासक्रमातील 'पाण्याचे जीवनचक्र' (lifecycle of water) या संकल्पनेशी जोडतील.

 

तथापि, ज्या मुख्य मुद्द्यांवर विद्यार्थ्यांनी लक्ष केंद्रित करावे अशी माझी इच्छा आहे, ते म्हणजे पाण्याचे स्रोत (उदा. नद्या, ओढे, विहिरी, बोअरवेल, तलाव), पाणी मिळवण्याची व साठवण्याची साधने आणि त्या प्रक्रियेत लागणारी ऊर्जा. उदा. धरणे, पाइपलाइन, वॉटर पंप, जलशुद्धीकरण प्रकल्प इत्यादी.

 

या प्रकल्पांच्या मालिकेदरम्यान, त्यांना हळूहळू त्यांचे संपूर्ण गाव, उपनगर किंवा शहर यांच्यातील पाण्याच्या वापराच्या प्रमाणाचीही कल्पना येईल.

 

या प्रकल्प मालिकेचा अंतिम आणि तितकाच महत्त्वाचा भाग म्हणजे मानवी वापरानंतर पाण्याचा प्रवाह कसा असतो हे समजून घेणे; उदा. सांडपाणी, शेतातून वाहून जाणारे पाणी, सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प (किंवा त्यांची अनुपस्थिती) इत्यादी. या प्रकल्पाचा एक भाग म्हणून, नदी परिसंस्था तज्ज्ञ किंवा नगरपालिका पाणीपुरवठा अभियंता यांसारख्या जल-तज्ज्ञांना वर्गात बोलावून त्यांचे व्याख्यान आयोजित केले जाऊ शकते.

 

प्रकल्प - “आपली घरे आणि इमारती”: घरे बांधण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साहित्याचे सर्वेक्षण आणि ते साहित्य कोठून येते हे समजून घेण्यासाठी हा प्रकल्प आहे (उदा. काँक्रीट, वाळू, विटा, लाकूड, पोलाद, काच, रंग). कच्चा माल, त्याचे स्रोत, त्यावर होणारी प्रक्रिया आणि त्यातून निर्माण होणारा कचरा याबद्दल समजून घेण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी क्षेत्रातील व्यावसायिकांशी (उदा. वास्तुविशारद, कंत्राटदार आणि बिल्डर्स) चर्चा करावी. तसेच, शहरी आणि निमशहरी भागांतील बांधकामाच्या एकूण प्रमाणाबाबत वर्गात चर्चा करावी. शेवटी, बांधकाम साहित्याचे उपयुक्त आयुष्य संपल्यावर त्यांचे काय होते, यावरही चर्चा केली जावी; उदा. नवीन बांधकामासाठी पाडलेल्या इमारतीचा राडारोडा कुठे जातो, त्यातील काही गोष्टींचा पुनर्वापर केला जातो का, इत्यादी.

 

 

कृतीपुंज ४: शरीररचना, आरोग्य व सुरक्षा

 

हा कृतीपुंज शरीररचनेचे प्राथमिक ज्ञान आणि प्रथमोपचार यांच्या प्रत्यक्ष उपयोगावर लक्ष केंद्रित करतो.

 

 

मानवी शरीररचना – स्व-अभ्यास, प्रकल्प, प्रश्नमंजुषा : मानवी शरीररचनेची मूलभूत माहिती समजून घेण्यासाठी आणि त्यावर चर्चा करण्यासाठी विद्यार्थ्यांनी पाठ्यपुस्तके व पूरक साहित्याचा वापर करावा, निरीक्षण करावे. यासाठी वैज्ञानिक आकृत्यांचा प्रकल्प आणि त्यानंतर एक किंवा अधिक प्रश्नमंजुषा आयोजित कराव्या.

 

पक्ष्यांची शरीररचना – स्व-अभ्यास, प्रकल्प, प्रश्नमंजुषा : वरीलप्रमाणेच पद्धत असावी. शक्य असल्यास, प्रात्यक्षिकासाठी वर्गात एका किंवा अधिक पक्ष्यांचे नमुने (टॅक्सीडर्मी/जतन केलेले नमुने) आणावेत. याचा एक भाग म्हणून विद्यार्थी "पक्षी आणि मानव यांच्या शरीररचनेची तुलना करणारी आकृती" तयार करू शकतात.

 

सस्तन प्राण्यांची शरीररचना – स्व-अभ्यास, प्रकल्प, प्रश्नमंजुषा : वरील पद्धतच वापरावी आणि मांजर, कुत्रा, गाय किंवा म्हैस यांसारखे सामान्य सस्तन प्राणी अभ्यासासाठी निवडावेत. त्यांचे नीट निरीक्षण करावे.

 

मानवांसाठी प्रथमोपचार: प्रथमोपचार कसे दिले जातात यावर वर्गात चर्चा करा आणि प्रथमोपचार पेटीतील (फर्स्ट एड बॉक्स) विविध वस्तू दाखवा, त्यांचा उपयोग सांगा.

 

प्राण्यांसाठी प्रथमोपचार: १. स्थानिक परिसरात आढळणारे प्राणी आणि २. जखमी वन्यजीव यांना प्रथमोपचार कसे दिले जातात, यावर वर्गात चर्चा करा. "जखमी प्राण्यांवरील प्रथमोपचार" या विषयावर 'भूमिका-अभिनय' (रोल-प्लेइंग) सत्र घेऊन हा भाग पूर्ण करा. शक्य झाल्यास असे उपचार करणाऱ्या डॉक्टरांना/कार्यकर्त्यांना वर्गात बोलवावे व प्रश्न विचारावे.

 

वर्गातील चर्चा - नैसर्गिक आपत्ती आणि मानवी वस्त्या, झाडे व प्राण्यांच्या अधिवासावर होणारा त्यांचा परिणाम: ढगफुटी, पूर, दरडी कोसळणे, उष्णतेची लाट आणि भूकंप यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींविषयी वर्तमानपत्रातील कात्रणे गोळा करण्यास विद्यार्थ्यांना सांगा. मानवी मालमत्ता आणि जीवितहानी यावर चर्चा करा. वनस्पती आणि प्राणी यांसारख्या इतर सजीवांच्या अधिवासाचे व जीवनाचे होणारे नुकसान यावर चर्चा करा. मानवी जीवनासोबतच, संवेदनशील क्षेत्रांमधील प्राणी आणि वनस्पतींचे जीवन वाचवण्यासाठी ज्या उपाययोजना असतात त्यावर चर्चा करा.

 

 

कृतीपुंज ५: कला आणि निसर्गसौंदर्य

 

प्रकल्प - निसर्गाचे चित्रण - आपल्या परिसरातील रंग: या प्रकल्पाद्वारे विद्यार्थी नैसर्गिक साहित्याचा वापर करून कलाकृती तयार करतील. त्यानिमित्ताने स्थानिक परिसंस्थेतील सूक्ष्म व उठावदार रंगांच्या विविधतेचे निरीक्षण करता येईल. विद्यार्थी पाने, फुलांच्या पाकळ्या, माती आणि लहान फळे यांसारख्या सुरक्षित नैसर्गिक वस्तू गोळा करण्यासाठी फेरफटका मारू शकतात. त्यानंतर, खलबत्त्याचा वापर करून या वस्तू कुटून, गाळून, त्यातून नैसर्गिक रंगद्रव्ये (पिगमेंट्स) मिळवली जातील (गरज असल्यास पाण्याचा वापर करता येईल). या रंगद्रव्यांचा वापर करून ते विविध गोष्टी तयार करतील, जसे की 'रंगचक्र' (color wheel) किंवा निसर्गदृश्य रेखाटणे; याद्वारे प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या रंगांचा आणि त्या रंगांच्या नैसर्गिक स्रोतांचा थेट संबंध जोडता येईल.

 

प्रकल्प - प्राण्यांच्या कथा आणि कविता: येथे आपण एखाद्या प्राण्याच्या दृष्टिकोनातून निसर्गाकडे पाहणार आहोत. एखाद्या विशिष्ट प्राण्याचे (उदा. मधमाशी, पक्षी किंवा साप) निरीक्षण केल्यानंतर आणि त्याच्या जीवनचक्र व अधिवासाविषयी माहिती घेतल्यानंतर, विद्यार्थी एक लघुकथा किंवा कविता लिहितील. त्यातून त्या प्राण्याच्या जीवनातील सौंदर्य आणि आव्हाने—जसे की स्थलांतर, पिल्लांचे संगोपन किंवा ऋतूंनुसार जुळवून घेण्याची क्षमता—यांचे दर्शन घडले पाहिजे.

 

प्रकल्प - माझ्या झाडाचे चित्र - कलेच्या माध्यमातून वर्षभराचा प्रवास: हा प्रकल्प वर नमूद केलेल्या 'वृक्ष-वृत्तांत' या उपक्रमाला पूरक आहे. विद्यार्थी त्या झाडाचे कलात्मक चित्र (पोर्ट्रेट) तयार करतील आणि त्या झाडाचे सौंदर्य व ऋतूंनुसार होणारे बदल समजून घेतील. यासाठी ते पेन्सिल, कोळसा, क्रेयॉन्स, जलरंग (वॉटरकलर) किंवा स्केचपेन्स यांसारख्या विविध माध्यमांचा वापर करू शकतात. ते वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये आपल्या झाडाचे रेखाटन किंवा चित्र काढतील; यावेळी झाडाच्या सालीचा पोत, पानांचा आकार आणि त्यावर पडणारा प्रकाश यांकडे बारकाईने लक्ष देऊन त्याचे सौंदर्य टिपण्याचा प्रयत्न करतील.

 

प्रकल्प - परिसंस्थेचे त्रिमितीय मॉडेल: या प्रकल्पाद्वारे विद्यार्थी परिसंस्थेचे मॉडेल तयार करून नैसर्गिक समुदायाचे सौंदर्य आणि त्यातील गुंतागुंत दर्शवू शकतील. विद्यार्थी त्यांनी अभ्यासलेली एखादी परिसंस्था (उदा. जंगल, पाणथळ जागा किंवा तलाव) निवडतील आणि वर्गात सादर करण्यासाठी त्याचे मॉडेल तयार करतील. परिसंस्थेतील भूभाग, वनस्पती आणि प्राणी यांची रचना करण्यासाठी ते कागद, चिकणमाती आणि रंग यांच्यासोबतच नैसर्गिक साहित्याचाही वापर करू शकतात. परिसंस्थेतील परस्परसंबंध आणि समतोल दर्शवणारे हे मॉडेल शक्य तितके सुंदर आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक बनवणे हे याचे उद्दिष्ट आहे.

 

प्रकल्प - संवर्धनविषयक पोस्टर्स: या प्रकल्पात, विद्यार्थी कलेचा वापर करून निसर्गाप्रती आपली जबाबदारी व्यक्त करतील. यात संवर्धनाशी संबंधित एका किंवा अनेक मुद्द्यांसाठी आपल्या पद्धतीने जनजागृती किंवा समर्थन करतील. आत्तापर्यंतच्या अभ्यासक्रमात निसर्गाप्रती मानवाची जबाबदारी तसेच मृदा व जलसंधारण यांसारख्या विषयांवर झालेल्या चर्चेचा आधार घेऊन, विद्यार्थी एक पोस्टर तयार करतील. हे पोस्टर आकर्षक असावे आणि त्यातून एक साधा पण प्रभावी संदेश दिला जावा.

 

एकत्रीकरण: वर्षाच्या शेवटी निसर्गाप्रती मानवाची जबाबदारी, मृदा व जलसंधारण आणि नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण या विषयांवर आधारित एक एकत्रित उपक्रम राबवावा. हा उपक्रम विद्यार्थ्यांनी लिहिलेल्या व सादर केलेल्या नाटकाच्या स्वरूपात, एखाद्या आगळ्या-वेगळ्या प्रकल्पाच्या स्वरूपात किंवा विद्यार्थ्यांच्या भाषणमालेच्या स्वरूपात असू शकतो. या सर्वात त्यांच्या स्वत:च्या कल्पना येण्यासाठी प्रोत्साहन द्यावे. याव्यतिरिक्त, परिसरातील एखाद्या संरक्षित क्षेत्राला भेट देणे आणि वनविभागाचे कर्मचारी / जीवशास्त्रज्ञ / निसर्गसंवर्धक कार्यकर्ते यांच्याशी संवाद साधणे यांचाही समावेश करता येईल.